اختلاف قابلتوجه قیمت سوخت در داخل کشور با کشورهای همسایه، زمینهساز خروج غیرقانونی فرآوردههای نفتی و تحمیل هزینههای سنگین به اقتصاد شده است؛ هزینهای که در نهایت از محل یارانههای پنهان انرژی پرداخت میشود و منافع آن، بهجای عموم مردم، نصیب شبکههای سازمانیافته قاچاق خواهد شد.
از سوی دیگر، قاچاق سوخت بهطور مستقیم بر امنیت انرژی کشور اثر میگذارد. خروج غیرقانونی فرآوردهها از چرخه رسمی توزیع میتواند به کمبودهای مقطعی در برخی مناطق، اخلال در تأمین سوخت نیروگاهها، صنایع و ناوگان حملونقل و همچنین افزایش فشار بر زیرساختهای تولید و توزیع منجر شود؛ مسائلی که بهویژه در فصلهای اوج مصرف اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در این میان، دولت چهاردهم مقابله با قاچاق سوخت را بهعنوان یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری در حوزه انرژی در دستور کار قرار داده و تمرکز جدی بر ساماندهی این بخش دارد. تقویت نظارت بر زنجیره تولید و توزیع، توسعه ابزارهای هوشمند کنترلی، بهروزرسانی سازوکارهای رصد مصرف و هماهنگی مؤثرتر میان دستگاههای اجرایی و نظارتی، از جمله اقداماتی است که در یک سال اخیر با هدف کاهش قاچاق و افزایش شفافیت در حال اجراست. مجموعه این اقدامات نشان میدهد رویکرد دولت چهاردهم در این حوزه، رویکردی فعال و مسئلهمحور بوده و مقابله با قاچاق سوخت صرفاً در حد شعار باقی نمانده است.
همزمان با آغاز به کار دولت چهاردهم، طرحی جامع با عنوان پایش لحظهای زنجیره تأمین و توزیع فرآوردههای نفتی در شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی تعریف شد که هدف اصلی آن، مبارزه با قاچاق سوخت است. در این طرح، اهداف دیگری از جمله بهینهسازی سیستمهای همبارش، افزایش کارایی نظارت بر عملیات پالایش، انتقال و توزیع، توسعه زیرساختها با بهرهگیری از فناوریهای نوین و مدیریت بهینه منابع انرژی نیز مدنظر قرار گرفته و اقداماتی در این زمینه انجام شده است.
گام جدی پالایش و پخش برای جلوگیری از قاچاق سوخت
تفاهمنامه مشترک طرح پایش لحظهای و مدیریت هوشمند زنجیره تأمین فرآوردههای نفتی کشور اواسط بهمنماه سال گذشته به امضا رسید.
محمدصادق عظیمیفر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، در این مراسم با تأکید بر لزوم کنشگری فعالانه در مقابله با پدیده قاچاق سوخت اظهار کرد: ما بهدنبال استفاده حداکثری از ظرفیتها برای به حداقل رساندن قاچاق فرآوردههای نفتی هستیم که یکی از مهمترین این ابزارها، تجهیز زیرساختهای شرکت به سیستمهای پایش لحظهای و هوشمندسازی زنجیره تولید، انتقال و توزیع است.
نصب تجهیزات الکترونیکی در نفتکشها
یکی دیگر از اقدامات در دست اجرا برای مقابله با قاچاق سوخت، نصب قفلهای الکترونیکی و سایر تجهیزات کنترلی در نفتکشهاست. بهطور کلی، زنجیره تأمین سوخت شامل سه بخش اصلی است: پالایشگاهها، خطوط لوله انتقال و انبارهای تحت نظارت شرکتهای پخش. ضروری است هر یک از این بخشها به سیستمهای میترینگ و تجهیزات نظارتی لازم مجهز شوند تا امکان ثبت آمار دقیق تولید، انتقال، انبارش و مصرف فراهم شود.
در همین زمینه، محمد مشکینفام، مدیرعامل شرکت ملی مهندسی و ساختمان نفت، بهمنماه سال گذشته اعلام کرد که برخی از میترها نیازمند بهروزرسانی هستند و در برخی نقاط نیز باید میترهای جدید نصب شود. وی افزود: برای خطوط لوله، نصب حدود ۴۲۰۰ کیلومتر فیبر نوری جدید ضروری است تا نشتیها بهموقع شناسایی شده و اطلاعات به مراکز مانیتورینگ و شرکتهای بهرهبردار منتقل شود. با اجرای این طرح، تمامی المانهای مورد نیاز نصب و به سامانههای نظارتی و نهادهای ذیربط متصل خواهند شد و نظارتی دقیق و جامع بر فرآورش، انتقال، انبارش و مصرف برقرار میشود.
همچنین، حدود ۴۵۰۰ جایگاه عرضه سوخت در کشور وجود دارد که برای آنها نیز سیستمهای پایش نصب خواهد شد تا کل زنجیره از تولید نفت خام تا مصرف نهایی بهصورت دقیق رصد شود.
حدود ۵۰ درصد قاچاق سوخت در بخش حملونقل انجام میشود
محمدصادق عظیمیفر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، اوایل اردیبهشتماه سال جاری با اشاره به استفاده از سه پایگاه داده شامل دوربینهای بینجادهای، سامانه هوشمند سوخت و سامانههای صدور بارنامه راهداری و شهرداریها اعلام کرد: با بهرهگیری از این پایگاهها، مسیر و نحوه مصرف سوخت ناوگان دیزلی بررسی شده و بر اساس تحلیل آماری، تاکنون حدود ۳۰ درصد انحراف در تخصیص سوخت شناسایی شده است. بر مبنای این دادهها برآورد میشود حدود ۵۰ درصد قاچاق سوخت در بخش حملونقل انجام میشود.
وی همچنین با تأکید بر اینکه طرح پایش لحظهای از اقدامات مهم و در دستور کار برای مبارزه با قاچاق سوخت است، افزود: طی یک سال گذشته با تغییر روشهای نظارتی و تحلیل دقیق دادههای مصرف، بیش از ۴۰۰ میلیون لیتر انحراف سوخت و ۵۰ هزار ناوگان متخلف شناسایی شده است. با اجرای کامل این طرح، هر قطره فرآورده از لحظه تولید تا مصرف نهایی، تحت نظارت و رصد قرار خواهد گرفت.
به گفته مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، سالانه حدود ۵۵ میلیارد دلار سوخت در کشور توزیع میشود و در صورت سازماندهی مناسب و اجرای دقیق طرحهای مدیریتی، امکان دستیابی به دستکم ۵ میلیارد دلار عایدی اضافی برای اقتصاد کشور وجود دارد.
تأثیر سیاستهای مقابله با قاچاق سوخت بر مصرف نفتگاز
ادامه سیاستها و اقدامات کنترلی، استفاده از ابزارهای هوشمند و تشدید نظارت بر مصرفکنندگان عمده غیرنیروگاهی موجب شده است مصرف نفتگاز در سال ۱۴۰۴ بهطور میانگین روزانه ۵ میلیون لیتر نسبت به سال ۱۴۰۳ کاهش یابد.
در همین رابطه، عظیمیفر اواخر تیرماه سال جاری با اشاره به کاهش مصرف نفتگاز در بخشهای غیرنیروگاهی اعلام کرد: متوسط مصرف روزانه از ابتدای سال تا پایان تیر به حدود ۸۱ میلیون لیتر رسیده، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۸۶ میلیون لیتر بوده است. در نتیجه این کاهش مصرف و افزایش تولید در پالایشگاهها، سطح ذخایر نفتگاز در وضعیت مطلوبی قرار دارد و ذخایر نیروگاهی نیز ۷۲ درصد بیش از مدت مشابه پارسال است.
وی با تأکید بر اینکه طبق روند سالهای گذشته باید امسال حدود ۵ درصد افزایش مصرف ثبت میشد، تصریح کرد: مصارف غیرنیروگاهی شامل بخشهایی مانند حملونقل، کشاورزی و صنعت است و مدیریت دقیق مصرف در این حوزهها با هدف حفاظت از منافع ملی و جلوگیری از خروج غیرقانونی فرآوردههای نفتی انجام میشود.
دستاوردهای عملیاتی سامانه کاشف
یکی دیگر از اقدامات وزارت نفت و شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، راهاندازی سامانه «کاشف» است. این سامانه در مدتزمانی کوتاه، بهویژه در شناسایی متخلفان، دستاوردهای قابلتوجهی داشته و بر اساس آمارها توانسته است از قاچاق ۳۶۰ میلیون لیتر نفتگاز در بازه ۹ماهه (زمستان ۱۴۰۳ تا تابستان ۱۴۰۴) جلوگیری کرده و ۶۹ هزار خودروی متخلف را شناسایی کند.
اجرای سامانه کاشف بر اساس ماده ۴۴ برنامه هفتم توسعه، نقطه عطفی در تغییر رویکرد مقابله با قاچاق سوخت بهشمار میرود. این سامانه با بهرهگیری از فناوریهای نوین، تحولی بنیادین در نظارت بر فرآوردههای نفتی در حلقه نهایی مصرف ایجاد کرده است.
بررسی پیشینه مبارزه با قاچاق سوخت در ایران نشان میدهد سامانههای پیشین مانند «سپهتن» و «سیپاد» عمدتاً مبتنی بر تجهیزات سختافزاری بودند و با چالشهایی همچون امکان تقلب، هزینههای بالا و عدم یکپارچگی دادهای مواجه بودند. در مقابل، سامانه کاشف با اتکا به تحلیل کلاندادهها و هوش مصنوعی، رویکردی پیشگیرانه و هوشمند را دنبال میکند.
مکانیسم عملکرد این سامانه بر پایه تقاطعگیری اطلاعات از منابع مختلف است؛ بهگونهای که دادههای بارنامههای حملونقل، اطلاعات تردد ثبتشده توسط دوربینهای پلاکخوان، تراکنشهای کارت هوشمند سوخت و مشخصات فنی ناوگان در این سامانه تجمیع و تحلیل میشود و همین یکپارچگی دادهای، امکان شناسایی الگوهای غیرعادی و مقابله مؤثر با قاچاق سوخت را فراهم میسازد.
اصلاحات پایدار در نظام انرژی کشور
مجموعه اقدامات دولت چهاردهم و شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی نشان میدهد مقابله با قاچاق سوخت در دولت چهاردهم وارد مرحلهای جدی و هوشمند شد و حرکت از نظارتهای سنتی به سمت سامانههای یکپارچه دادهمحور مانند طرح پایش لحظهای و سامانه کاشف، ضمن افزایش شفافیت در زنجیره تولید تا مصرف، امکان شناسایی دقیق انحرافات و پیشگیری از قاچاق را تا حد زیادی فراهم کرد.
کاهش محسوس مصرف نفتگاز، بهبود وضعیت ذخایر و جلوگیری از هدررفت منابع یارانهای، بیانگر آن است که این سیاستها میتواند در صورت تداوم و تکمیل، به اصلاحات پایدار در نظام انرژی کشور و تقویت منافع ملی منجر شود.